Sayido Nasafiy (asli nomi Sayido Mirobod) Ashtarxoniylar xukumronlik qilgan davrda, savdo-sotiq, xunarmandchilik rivoj topgan Qarshi shahrida kosib xonadonida 1637 yilda to?g?ilgan. Dastlabki ta'limni Qarshi xududida mavjud bo?lgan ta'lim maktabida oladi. Nasafiy laqabini olishga sabab ota-bobolari, avlodlari yashagan qadimiy, Qarshi shahrining oldingi manzilgoxi Nasaf shaxri bilan chambarchas bog?liqdir.
Sayido Nasafiyning Buxoroda madrasa ta'limini olishi Abdulazizxon /1645-1680/ davri bilan bog?liqdir. Hokimiyat /Subxonqulixon/1680-1702/ quliga utgach bu davrda xalqning turmushi og?irlashgan davr bulsada, ammo kasbi-kor, xunarmandchilik beqiyos rivoj topadi. Sayido Nasafiy ijodida xam xunarmandchilik bilan xalol mehnat qiluvchilarni o?z g?azallarida madx etadi. Shoir o?z umri davomida xon saroyiga bormadi, Saroy shoiri bo?lishni orzu qilmadi. Buxoro shahri markazidagi Nodir devonbegi madrasasidagi xujralardan birida yashab, ijod bilan shug?ullandi.
Shoirning tug?riso?z, xaqiqatguy, ulkan so?z ustasi ekanligi zamondosh tarixchilar, shoirlar, adiblar tomonidan aytib utiladi. O?z davrining peshqadam shoiri «Ubaydullonoma» asarining muallifi Mirmuxammad Amin Buxoriy shoir Sayido Nasafiyni «Buxoro shoirlarini taxtiga mingan shaxzoda» deb atagan va shoirni ijodiga hurmat bilan qaragan. Shoir umri davomida Rudakiy, Nizomiy, Ganjaviy, Alisher Navoiy, Nasimiy, Firdavsiy kabi so?z ustalarini ijodini chuqur urgandi, ijod qilishdan charchamadi. Sayido Nasafiy yurtimizdan chiqqan tojik klassik gazal janrining Yerkin yulduzi, kuychisidir. Shoirning adabiy merosi juda ulkandir. Epik merosi 18146 misrani tashkil qiladi.
Shoirning eng ulkan asarlardan biri «Shaxr oshub» bo?lib unda oddiy xalq ? oddiy kosiblar, dexqon, nonvoy, tuquvchi, temirchi, tasviriy san'at asari yaratuvchisi, kulol, naqqosh, kashdaduz, gilam tuquvchilarga bag?ishlangan. Shoirning bu asarida 212 xil kasb-xunar vakili xaqida so?z boradi va madx etiladi.
Sayido Nasafiyning yana bir ajoyib «Xayvonotnoma» Masal-munozara asari bo?lib oddiy, barcha uchun tushunarlidir. Bu asar munozara janrining noyob durdonasi bo?lib, unda 18 hil xayvonot dunyosi bir-biriga qarama-qarshi tarzda munozaraga kirishadi. Undagi so?zlashuv jarayonida qadr-qimmat, xalollik, o?zaro yordam, xamfikrlik poklikka xos xususiyatlar xayvonlar o?rtasidagi suxbatda ochiladi. Sayido Nasafiyning o?ziga xos buyukligi shundaki ? u XVII asrda adabiyotning barcha turlarida ijod qilgan. Kitob noxiyasining Varganza qishlog?ida to?g?ilib keyinchalik Tojikiston Fanlar akademiyasining akademigi adabiyotshunos, sharqshunos olim bo?lib etishgan Abdulgani Mizaev Sayido Nasafiy xaqida shunday yozgan: «Sayido Nasafiy nafaqat qadimiy shoirlarni uslubiga murojaat qilmasdan, yangi badiiy, mukammal asarlar ijod qildi» /Sayido Nasafiy, Stalinobod, Abdulgani MIrzaev ? akademik, 1954 yil 16 bet/
Sayido Nasafiyning o?z davrida va xozirgi davrdagi shuxrati oshib borayotgani sababi shundaki kishilar xaqqiga xiyonat qiluvchi, oddiy odamlarga yaxshilik qilmaydiganlarni emas ? kasbi korni, shu yulda tijorat-savdo, bozorga ziynat beruvchi xunarmand kishilarni madx qildi, odamlar shular mexnati orqali yaratilgan narsalar bilan faxrlanadilar, o?z turmushlarida foydalanishlarini jozibali g?azal satrlarida kuyladi. U o?zining bir g?azalida «Tiriklik uchun urgimchak kabi tukuvchidirman, Darvoz singari mening uyimdir argamchi-iplar deydi».
Sayido Nasafiy fors-tojik tilida ijod qildi. Uning ijodi Afg?oniston, Eron, Turkiya, Isfaxon, Hindiston, Misr, Urta Osiyoda ma'lum va mashxurdir. Uning Tula asari Toikiston, Moskva nashriyatida, Afg?oniston, Eron Turkiya, Hindiston, Pokiston, Misr va boshqa chet ellarda bayoz shaklda nashrdan qildirilgan. Shuning uchun uni tula asarlarini tuplash va muzeylarda aks ettirish davr talabidir. Sayido Nasafiy g?azallari tojik, afg?on, eron, bogdod xonandalari tomonidan kuylab kelinadi. «Sayido Nasafiy XVII asrning so?z sexrgari, javoxiri, tojik gazaliyotining uchmas yolqinidir».
Sayido Nasafiy o?z nomiga munosib, tarixda utgan Nasafiy laqabi bilan ijod qilgan shoirlarning eng ulug?idir. Sayido Nasafiy 1710 yilda Buxoroda vafot etgan.

View 194